كه : عقل بهترين پيشواست و با وجود اين ، نيازى به امام نيست و مىگويد احكام مختلف پيمبران موجب بروز عداوتهاى فراوان شده است . انّ الشّرايع القت بيننا احنا * و اودعتنا افانين العداوات هل ابيحت نساء القوم عن عرض * للعرب الا به احكام النبوات مختصات عصر رازى « . . . رازى در زمانى زندگى مىكرد كه آزادى فكر و عقيده تا حدى برقرار بود . اگر كتب جغرافيايى قديم را ورق بزنيم مىبينيم در آن زمان مسجد و كليسا و آتشكده در كنار هم بدون تزاحم قرار داشتند مؤلفان در تصنيف هرگونه كتب آزادى داشتند و كتابهايى كه به‌نام « نقض » مناقضه و غيرذالك باقى مانده حاكى از آن دوران است كه دانشمندان در اظهار عقيدت و دفاع از آن آزاد بودند . از اين جهت است كه رازى پس از مرگش بيشتر مورد حمله واقع شده تا زمان حياتش - مناظره‌يى را كه با ابو حاتم رازى كرده ، در خانه يكى از رؤساى « رى » بوده و قاضى شهر و بزرگان همه حضور داشتند ولى هيچگونه هتك احترامى از فيلسوف طبيب ، كه او را به عنوان « ملحد » مىخواندند نشده است . . . » « 1 » ماديون و زنادقهء معروف در جهان اسلامى در دورهء عباسيان از بركت دموكراسى و بهبود نسبى كه در اوضاع اجتماعى و اقتصادى جهان اسلامى حاصل شده بود نهال تفكر علمى رو به رشد و تكامل نهاد . به قول علامه شبلى پاكستانى : « هركس هرچه مىخواست مىتوانست بگويد و بدينطريق براى اقوام ديگر جرأت و امكان اين حاصل شد كه بر عقايد اسلامى رد و قدح بنويسند . منصور خليفهء عباسى ، چنان كه قبلا اشاره شد ، فرمان داد كتب علمى و مذهبى ملل و نحل گوناگون را به عربى ترجمه كنند و در دسترس مسلمانان قرار دهند . مردم ، اين كتابها را خواندند و عقيدهء بسيارى از آنان نسبت به مبانى دينى سست و متزلزل گرديد . مسعودى مورخ معروف در « مروج الذهب » در شرح حال قاهر باللّه مىنويسد : كه عبد اللّه بن المقفع و ديگران از زبانهاى فارسى و پهلوى ، كتب مانى ، ابن ديصان و نيز مرقيون را ترجمه نمودند ، و در ميان مسلمانان ، ابن ابى العوجا ، حماد عجرد ، يحيى بن زياد ، مطيع بن اياس در تأييد آن كتب ، كتابهايى تأليف نمودند و نتيجه اين شد كه در ميان مردم يعنى مسلمانان ، زندقه و الحاد

--> ( 1 ) . سيرة الفلسفيه شرح احوال و آثار رازى ، از صفحهء 62 به بعد ( تلخيص از تتبعات دكتر مهدى محقق استاد دانشگاه تهران ) .